Cele badań naukowych

cele / w kontekście zastosowania wyników

Rezultaty badań naukowych z jednej strony pomagają w poznaniu i zrozumieniu rzeczywistości wokół nas, a z drugiej strony mogą być wykorzystywane do praktycznego zastosowania. Stąd występują różne przyczyny podejmowanych problemów badawczych – raz mają charakter bardziej pragmatyczny (badania stosowane), a innym razem cel nastawiony jest na odkrywanie podstawowych prawd, zależności (badania podstawowe). Naukę, której częścią są badania, można również w ten sposób podzielić:
nauka teoretyczna, której celem naczelnym jest odkrywanie prawd naukowych;
nauka praktyczna, której celem jest praktyczne zastosowanie, np. to, aby powstało jakieś narzędzie albo nastąpiło wyzdrowienie, albo zwiększył się majątek (Kotarbiński, 1972, s. 6).
J. Brzeziński w swej pracy dokonuje podobnego podziału celów badań naukowych i opisuje je w następujący sposób:
Cele zewnętrzne
Są to cele, które odnoszą się do funkcji, jaką nauka pełni „na zewnątrz”, gdy wyniki badań znajdują bezpośrednie zastosowanie i zdobytą wiedzę wykorzystuje się do określonych zadań w społeczeństwie, w życiu codziennym.
Cele wewnętrze
Są to cele wyznaczane przez badacza bezpośrednio w swej pracy badawczej, które mają charakter czysto poznawczy. Wyniki wyjaśniają określone zjawisko i jego przyczyny, natomiast nie muszą mieć zastosowania w świecie zewnętrznym. 1

Cele badawcze związane są również z możliwością odniesienia wyników badań prowadzonych na określonej próbie w warunkach kontrolowanych (w których badacz kontroluje wszystkie czynniki wpływające na przebieg badania) do szerszej populacji, do naturalnego otoczenia.

W zależności od tej relacji wyróżnia się dwa rodzaje trafności badania:
Trafność wewnętrzna
Odnosi się do rzetelności procedury badawczej i wiarygodności wyników badania. Im większa kontrola nad zmiennymi występującymi w badaniu, tym większa jest trafność wewnętrzna badania. Uzyskane wyniki będą wiarygodne i zaakceptowane merytorycznie, jeśli badanie będzie przeprowadzone zgodnonie ze standardami procedury naukowej.
Trafność zewnętrzna
Odnosi się do tego, w jakim stopniu badania mogą być uogólnione. Im wyniki badania odnoszą się w większym stopniu do szerszej populacji, do warunków naturalnych, tym większa jest trafność zewnętrzna.

Badanie może mieć wysoką trafność wewnętrzną, ale niskie przełożenie na trafność zewnętrzną. Trafność wewnętrzną zwiększa zastosowanie kontrolowanych warunków badania, które zawsze będą w jakimś stopniu odmienne od warunków panujących w naturalnym otoczeniu, w którym funkcjonuje populacja i do której chcemy odnieść nasze wyniki. To jest źródłem konfliktu pomiędzy tymi dwoma wskaźnikami. Przykładem nauki, będącej na pograniczu nauk teoretycznych i praktycznych, jest psychologia stosowana, która opiera się o teoretyczne dokonania na gruncie psychologii ogólnej i weryfikuje je na polu praktycznym, gdy jest wykorzystywana w rozwiązywaniu problemów społecznych.2

cele / w kontekście wielkości próby

Częstą ambicją badaczy jest poszukiwanie tego, co jest wspólne dla ludzi, odkrywanie prawd ogólnych, stosujących się do wszystkich. Badania wówczas prowadzone są na dużej grupie osób badanych, a wnioski wyciągane są na podstawie uśrednionych wyników. Niektórzy psychologowie nie popierają tego podejścia jako właściwego. Uważają, że jednostki nie można opisać poprzez średni wynik dla grupy, do której należy. Każda osoba charakteryzuje się indywidualnymi cechami, jak i przejawia zachowania zgodne z ogólnymi tendencjami. Podniesienie wagi badania jednostki, zwrócenie uwagi na jej indywidualność nazywamy podejściem idiograficznym. Podejście przeciwstawne, gdzie celem jest możliwość uogólniania wyników, nazywamy nomentycznym.
Podejście nometyczne wiąże się z szukaniem wyjaśnień dla wybranej grupy sytuacji czy zdarzeń, używając tylko jednego lub kilku czynników wyjaśniających. Pozwala to na uzsykanie wyjaśnienia w określnym zakresie, w odniesieniu do dużej grupy osób. Wówczas stosowane są metody pozwalające na uzyskiwanie danych ilościowych, umożliwiających uśrednienie wyników, np. ankiety.
Badania idiograficzne, charakteryzujące się szczegółową obserwacją jednego przypadku, pozwalają na uzyskanie pogłębionych informacji, umożliwiających nie tylko odnotowanie rodzajów zdarzeń czy zachowań, ale również zrozumienie ich przyczyn. Takie podejście pozwala również na odkrywanie nowych faktów i zjawisk. Informacje uzyskiwane są poprzez przeprowadzanie: wywiadów, testów psychologicznych oraz obserwację osób badanych w ich naturalnym otoczeniu.

W metodzie tej występuje kilka zagrożeń, które dotyczą następujących aspektów:
– niemożności kontrolowania zmiennych zakłócających (trudność w definiowaniu przyczyn i skutków określonych zachowań);
– trudności w uogólnianiu wyników;
– tendencyjność obserwatora oraz zbieranych danych może prowadzić do nieprawidłowych interpretacji;
– zbyt długi czas obserwacji jednej osoby może obniżyć obiektywizm obserwatora.
Pomimo tych zagrożeń niektórzy psychologowie – szczególnie Allport (1961) są zdania, że podejście nometyczne nie jest prawidłowe, a badania jednostki powinny być istotnym celem w psychologii. Uzyskane za pomocą badań idiograficznych rezultaty mogą stanowić źródło nowych pomysłów, hipotez, będących początkiem nowych badań, prowadzonych później w szerszym zakresie
i pozwalających na uogólnienie wyników w odniesieniu do populacji.3

cele / w kontekście typów badań

Jerzy Apanowicz w Metodologii ogólnej wyróżnia następujące typy badań, których podział został wykonany m.in. ze względu na ukierunkowanie celów badawczych:

badania podstawowe
Główną cechą badań podstawowych jest założenie, że nie posiadają celu praktycznego. Dotyczą wyjaśniania zjawisk jeszcze niezbadanych, związków zachodzących pomiędzy nimi, tworzenia podbudowy teoretycznej i opracowywania nowych praw naukowych. Badania podstawowe (nazywane również poznawczymi) mają na celu teoretyczne wzbogacenie wiedzy danej dziedziny lub dyscypliny.

badania stosowane
Badania stosowane zmierzają do wykorzystania w praktyce wyników badań podstawowych. Są to przede wszystkim badania empiryczne, umożliwiające sformułowanie wniosków, które mogą być wdrożone do praktyki w celu poprawy efektywności określonego działania. Ich rezultatem są nowe związki chemiczne, prototypy, modele itp., które powstają i są sprawdzane w laboratoriach i instytutach doświadczalnych pod względem efektywności, walorów technicznych i użyteczności.

badania diagnostyczne
Badania diagnostyczne, jak sama nazwa wskazuje, dotyczą diangozy: ustalenia stanu faktycznego, rzeczywistych cech oraz zasad funkcjonowania badanego obiektu, procesu lub zjawiska.

badania weryfikacyjne
Rolą badań weryfikacyjnych jest sprawdzenie przewidywań teorii z myślą o jej potwierdzeniu lub podważeniu. Odbywa się to poprzez badanie skutków działania jakiegoś układu oraz ustalania cech, właściwości jego elementów i istniejących zależności pomiędzy nimi.

badania kompleksowe
O badaniach kompleksowych mówimy wówczas, gdy problem badawczy ma charakter interdyscyplinarny, a przedmiot i cele badania dotyczą różnych aspketów. Wówczas do badań wykorzystuje się różne metody, techniki i narzędzia badawcze, co wymaga powołania zespołu badawczego, składającego się z naukowców o różnych specjalnościach.

badania w ograniczonym zakresie
Badania mogą być również ograniczone do wąskiego zakresu danego zjawiska lub wąskiej grupy populacji. Ten typ badań najczęściej wykorzystywany jest do do analizy wybranej grupy zawodowej pod kątem jej aktywności, motywacji do działania.

metody heurystyczne
Słowo heurystyka wywodzi się od greckiego heurisko i oznacza znajduję. Badania heurystyczne umożliwiają wykrywanie nowych faktów i związków między nimi zachodzących. Wykorzystywane są w nich niekonwencjonalne, twórcze sposoby rozwiązywania problemów, które pozwalają dochodzić do nowych rozwiązań i nowych prawd naukowych.

Czynności rozwiązywania problemów metodami heurystycznymi sprowadzają się do:
– identyfikacji problemu (zadania),
– wyboru koncepcji poszukiwań,
– zbierania informacji,
– poszukiwania idei (metody) rozwiązania wyłonionego problemu (postawionego zadania),
– opracowania wariantów rozwiązania,
– wdrożenia wybranego wariantu rozwiązania do praktyki.4


przypisy

  1. J. Brzeziński, Metodologia badań psychologicznych, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2004, s. 30.
  2. J. Brzeziński, Metodologia badań psychologicznych, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2004, s. 65–68.
  3. J. J. Shaughnessy, E. B. Zechmeister, J. S. Zechmeister, Metody Badawcze w Psychologii, Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne, Gdańsk 2002, s. 355–360.
  4. J. Apanowicz, Metodologia ogólna, Wydawnictwo Diecezji Pelplińskiej „BERNARDINUM”, Gdynia 2002, s. 33–37.
Reklamy

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj / Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj / Zmień )

Zdjęcie na Facebooku

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj / Zmień )

Zdjęcie na Google+

Komentujesz korzystając z konta Google+. Wyloguj / Zmień )

Connecting to %s