Reguły przeprowadzania badań naukowych

Czynnikami regulującymi proces naukowego poznania jest postawa naukowa badacza oraz zabiegi instrumentalne.

Postawa naukowa dotyczy odpowiednich dyspozycji psychicznych i intelektualnych badacza, na które składają się:

  • intelektualna dociekliwość, która prowadzi do wyszukiwania interesujących, z punktu widzenia naukowego problemów;
  • śmiałość i intencyjność myślenia, które umożliwiają wychodzenie po za istniejące schematy, zasady;
  • krytycyzm i ostrożność, które powstrzymują od wyciągania pochopnych wniosków;
  • systematyczność, ścisłość, precyzja, które ułatwiają sporządzenie przejrzystego opisu prowadzonych badań;
  • wszechstronność i bezstronność odnosząca się do analizowania przedmiotu badań w szerokim zakresie i bezstronnego osądzania przesłanek i wniosków;
  • rozległa wiedza o przedmiocie prowadzonych badań (znajomość literatury, dotychczasowych dokonań badawczych i ustaleń teoretycznych).

Natomiast zabiegi instrumentalne dotyczą postępowanie badacza, które cechuje:

  • zgodność z metodami naukowymi, które zapewniają metodologiczną poprawność czynności przy gromadzeniu wiedzy;
  • klarowny, ścisły język, pozwalający na formułowanie jednoznacznych pojęć, opisujących wyniki poznania oraz umożliwiający powszechne zrozumienie i porównanie z istniejącymi teoriami na dany temat;
  • uzasadnione twierdzenia, które można przyjąć jako pewne lub odznaczające się wysokim stopniem prawdopodobieństwa;
  • wewnętrzna niesprzeczność zbioru twierdzeń dotyczących przedmiotu badania i ich uporządkowanie w logicznie powiązany system;
  • krytycyzm wobec formułowanych tez oraz podejście nastawione na stałą weryfikację budowanych twierdzeń naukowych;
  • twórcze podejście do analizy uzyskiwanych rezultatów poznania poprzez znalezienie możliwości ich praktycznego wdrażania.1

metoda naukowa

Słowo metoda wywodzi się z greckiego „meta hodos”, co tłumaczone jest jako: droga do celu lub posuwanie się, podążanie za kimś, ściganie go lub śledzenie. Metoda w badaniach naukowych to rodzaj systematycznego, powtarzalnego postępowania ukierunkowanego na określony cel. Obejmuje zdefiniowanie wszystkich elementów i sposobów dociekania do prawdy oraz przedstawienie tej drogi w postaci pojęć.2 W nauce wypracowano wiele metod badawczych: obserwacyjne, eksperymentalne, statystyczne, konstrukcyjne, krytyki źródłowej, porównawcze i analizy logicznej.3 Każda z metod charakteryzuje się innymi procedurami, rodzajami stawianych celów badawczych oraz otrzymywanych rezultatów. Wśród nich można wyróżnić:

bierną obserwację /opis zastanej sytuacji/
Bierna obserwacja dotyczy obserwowania zastanej sytuacji (warunki naturalne), podczas której badacz odnotowuje wybrane fakty. Selekcja zapisywanych spostrzeżeń związana jest z odgórnie określonymi warunkami, które stanowią część metody i odnoszą się do postawionych celów badawczych. Aby obserwacja mogła być uznana za metodę badawczą, musi uwzględniać wszystkie elementy działalności badawczej, czyli pozwalać między innymi stawiać hipotezy, konsekwentnie gromadzić wybrane rodzaje danych, weryfikować i selekcjonować zebrany materiał badawczy.4

czynną obserwację /wywoływanie zjawiska/
Obserwacja czynna – eksperyment naukowy – charakteryzuje się aktywnym stosunkiem do poznawanej rzeczywistości i polega na celowym wprowadzaniu do procesu poznania naukowego czynnika, który jest czynnikiem eksperymentalnym (zmienną niezależną). Podejmowane działanie ma postać systematycznej oraz kontrolowanej obserwacji. Czynniki mogące wpływać na rezultat lub przebieg danego zjawiska są definiowane i kontrolowane. W badaniach naukowych nazywa się je zmiennymi. Obserwowane zmiany, jakie powstają pod wpływem wprowadzonego czynnika eksperymentalnego, stanowią zmienne zależne.5 Podsumowując, badacz manipuluje co najmniej jedną zmienną (zmienna niezależną), dokonuje pomiaru innej zmiennej (zmienne zależne) i stara się kontrolować lub ograniczyć wpływ pozostałych zmiennych. Jest to procedura, której celem jest określenie związku pomiędzy branymi pod uwagę zmiennymi w maksymalnie kontrolowanych warunkach.6

metoda badań dokumentów

Metoda badań dokumentów dotyczy studiowania materiałów stanowiących wytwór ludzki (przedmiot materialny), który wyraża myśl, wizję, misję, osiągnięcie, propozycję i służy do odtworzenia danej rzeczywistości (np. działalności lub struktury danej organizacji) w formie prawnie, a nawet zwyczajowo sporządzonego dokumentu. Procedura badania polega na gromadzeniu materiałów, weryfikacji ich autentyczności i wiarygodności, selekcji informacji w odniesieniu do postawionych celów badawczych oraz analizie zebranych materiałów i ich naukowej interpretacji.7

metody heurystyczne /twórcze myślenie i kombinacje logiczne/

Metody heurystyczne to ogół sposobów rozwiązywania problemów badawczych, które opierają się na twórczym myśleniu i kombinacjach logicznych. Są stosowane do analizy dostępnych informacji oraz przewidywania na ich podstawie przyszłych zjawisk. Do najbardziej znanych technik badawczych uznawanych za metody heurystyczne należą m.in.: burza mózgów, metoda delficka, krytyczna ocena.8

zmienne

Sposób opisu rzeczywistości w badaniach naukowych jest ściśle określony. Cechy obiektów, osób, procesów, zjawisk, które biorą udział w badaniu, opisywane są za pomocą zmiennych. Są to właściwości, które różnicują między sobą przedmiot badania lub jego warunki. Jeśli możemy wyróżnić co najmniej dwie wartości cechy danego elementu, to te wartości będziemy nazywać zmiennymi. Zmienna, która może przybierać dwie wartości – to zmienna dychotomiczna. Taką zmienną jest np. płeć (mężczyzna, kobieta) lub rodzaj odpowiedzi (poprawna, błędna). Zmienne, które przyjmują więcej różnych wartości to zmienne politomiczne, np.: wiek, czas, odległość itd.

Zmienne niezależne to czynniki, którymi manipuluje badacz i analizuje ich wpływ na przebieg danego zjawiska. Zmienna zależna, to czynniki, które są poddane pomiarowi podczas badania, np. jest to zachowanie osoby podczas badania. Celem eksperymentu jest określenie, czy istnieje związek między zmienną zależną i niezależną. Aby sprawdzić istnienie tej relacji, przeprowadza się dwa rodzaje eksperymentu, w których warunki badania różnią się między sobą jedną zmienną:
warunki eksperymentalne – występowanie zmiennej niezależnej,
warunki kontrolne – brak zmiennej niezależnej.
Jeśli wyniki pomiaru zmiennej zależnej dla warunków eksperymentalnych i kontrolowanych różnią się od siebie, to oznacza to, że wprowadzona zmienna niezależna wpływa na zmienną zależną.

Wyróżniane są jeszcze dwa rodzaje zmiennych: uboczne i zakłócające. Są to czynniki, które mogą mieć również wpływ na przebieg badania, ale nie odnoszą się bezpośrednio do jego celu.
Zmienne te mogą dotyczyć:
– różnic indywidualnych osób badanych;
– nastawienia osób badanych;
– sytuacji w jakiej przeprowadzany jest dany eksperyment;
– błędów w konstrukcji badania.

problem badawczy i pytania badawcze

Proces budowania badania rozpoczyna się od sformułowania problemu badawczego, czyli określenia zakresu przedmiotu badania. Punktem początkowym dla sformułowania problemu badawczego jest odnalezienie stanu niewiedzy na gruncie dotychczasowej wiedzy w danej dyscyplinie. Stawiane są pytania i szukane są na nie odpowiedzi. Pytania, na które nie znajdzie się odpowiedzi, stanowią podstawę definiowania problemu badawczego. Warunkiem stawiania odpowiednich pytań jest wiedza na temat rozpatrywanych zagadnień.
W całym postępowaniu naukowym ważnym elementem jest precyzyjny opis. Problem badawczy musi być tak wyrażony, aby wskazywał na to, jak należy zaprojektować odpowiednie badanie.
J. Pieter problem badawczy ujmuje jako swoiste pytanie, określające jakość i rozmiar pewnej niewiedzy oraz cel i granicę pracy naukowej.9 Z kolei T. Pilch, T. Bauman sądzą, że problem badawczy to pytanie o naturę badanego zjawiska, o istotę związków między zdarzeniami lub istotami i cechami procesów, cechami zjawiska, (…) to jeszcze inaczej deklaracja o naszej niewiedzy zawarta w gramatycznej formie pytania. 10

Sformułowane pytania badawcze powinny z jednej strony ujmować cechy badanych zjawisk, z drugiej strony nakierowywać na charakter badania i wskaźniki, które będą stanowić odpowiedź.

hipoteza badawcza

Odpowiedziami na pytania badawcze są hipotezy. Są to zdania twierdzące wyjaśniające występowanie zjawiska w odniesieniu do wyodrębnionych zmiennych. Natomiast eksperyment jest zaplanowanym działaniem w celu potwierdzenia lub odrzucenia postawionych hipotez. Hipotezy należy formułować precyzyjnie, w odniesieniu do przeanalizowanych zmiennych. Ich treść nie powinna być zbyt ogólna, aby przy pomocy planowanego eksperymentu można było je zweryfikować.

Poniżej znajduje się kilka zasad formułowania hipotez w odniesieniu do najczęściej popełnianych błędów:

  1. Hipoteza nie może być zbyt ogólna (trudno wówczas ją potwierdzić czy odrzucić).
  2. Hipoteza nie może wyjaśniać zbyt wiele – wówczas nic nie wyjaśnia.
  3. Hipoteza powinna być szczegółowa – niebudząca wątpliwości co do znaczeń używanych w niej pojęć.
  4. Hipoteza powinna zawierać tylko te słowa, które są ważne z punktu widzenia pytania badawczego.
  5. Hipoteza powinna być weryfikowalna – powinna istnieć możliwość potwierdzenia lub jej odrzucenia.11

pomiar

Sama obserwacja zjawiska nie pozwala na przeprowadzenie badania naukowego. Istotne jest to, co po obserwacji zostanie zapisane i w jaki sposób. Rodzaj pomiaru powinien być odpowiedni do wybranych w eksperymencie zmiennych.

Wyróżniamy trzy rodzaje pomiaru:

  1. Pomiar fizyczny, związany jest z wykorzystaniem urządzeń pozwalających na zapis wybranych cech fizycznych. Są to obiektywne wskaźniki, jak np.: czas rekacji, długość, wykonany ruch itd.
  2. Pomiar psychologiczny odnosi się do zjawisk niemierzalnych, jak np. odczuwane emocje, opinia. W tym wypadku stosuje się narzędzia, takie jak kwestionariusze, skale ocen, których sposób przygotowania odgrywa istotną rolę, ponieważ może mieć wpływ na rezultaty eksperymentu.
  3. Pomiar psychofizyczny, występuje, gdy osoba badana dokonuje oceny mierzalnych cech, np. porównuje długość, czas.12

dobór i wielkość próby

Próba to część populacji podlegająca badaniu. Jej dobór oraz wielkość ma wpływ na trafność zewnętrzną, która odnosi się do możliwości uogólnienia na populację wyników badań przeprowadzanych na reprezentatywnych próbach. Im większa jest grupa osób badanych, tym zwiększa się trafność zewnętrzna badania. Również sam dobór osób badanych ma znaczenie. Dobór osób badanych powinien mieć charakter losowy, aby żadne ze zmiennych ubocznych, związanych z cechami indywidualnymi osób badanych, nie miały wpływu na wynik eksperymentu. Badana próba jest próbą losową, gdy każdy element populacji jest losowany z całej populacji, indywidualnie i niezależnie od innych – tzw. losowanie ze zwracaniem. Po wylosowaniu obiektu, powraca on do puli/zbioru elementów, spośród których jest losowany. Dzięki takiej sytuacji za każdym razem losowanie elementów odbywa się z takim samym prawdopodobieństwem (zachowana jest za każdym razem ta sama liczba elementów w zbiorze).

Można również zastosować próbę warstwową. W takiej próbie nie losuje się obiektów badanych bezpośrednio z całej populacji, ale z pewnych jej podgrup, zwanych warstwami. Taką próbę najczęściej stosuje się w badaniach opinii publicznej, w których istotne jest zagwarantowanie takiego składu próby, który będzie najbardziej zbliżony do składu populacji. Dlatego najpierw dzieli się całą populację na grupy – warstwy – w zależności od cechy, na której badaczom zależy, np. status społeczny, zawód. Wówczas jeżeli w danej populacji znajduje się 15% projektantów, to w utworzonej próbie powinno się również znaleźć 15% projektantów.13

warunki badania

Aby wyniki badania można było odnieść do szerszej populacji oraz warunków naturalnych, przy określaniu warunków badania należy zwrócić uwagę m.in. na:

  1. Dobór próby
    Dbałość o podobieństwo zbioru cech wybranej populacji i wybranej próby.
  2. Podobieństwo zmiennych zakłócających w warunkach badania i warunkach naturalnych
    Zmienne, które nie są przedmiotem badania, a mogą mieć wpływ na jego wynik, np. otoczenie, kontekst przeprowadzania badania.
  3. Dobór osób dla grup porównawczych (np. eksperymentalnej i kontrolnej)
    Przy niewłaściwym doborze prób, na różnice w wynikach badania pomiędzy grupami, mogą mieć większy wpływ indywidualne cechy osób badanych, a nie zmienne warunki badania.
  4. Relacja pomiędzy badaczem a osobami badanymi
    Osoby badane nie powinny być w jakikolwiek sposób związane z badaczem, ponieważ istniejące relacje pomiędzy nimi mogą wpłynąć na wyniki badania.
  5. Interakcje pomiędzy badaczem a osobami badanymi w trakcie badania
    Fakt obecności badacza w trakcie badania może wywołać w osobach badanych obawy przed byciem ocenianym, co w efekcie może doprowadzić do nienaturalnych zachowań.14

podsumowanie

Badania naukowe to usystematyzowane działanie, którego efekty poprzez fakt obwarowania szeregiem reguł, stanowią obiektywną wiedzę naukową, która, by była zachowana, powinna charakteryzować się między innymi:

  1. 1. Obiektywnością, tzn. stosowaniem uznanych procedur i narzędzi, nie budzących wątpliwości; zachowaniem bezstronności – nastawienie badacza wpływa na wynik badania;
  2. Sprawdzalnością, tzn. istnieje możliwość powtórzenia badania, przy zachowaniu tych samych warunków. Powtórne badania pozwalają uzyskać porównywalne wyniki;
  3. Utylitarnością, tzn. wyniki badań mogą znaleźć praktyczne zastosowanie i wspierać daną działalność człowieka;
  4. Intelektualna dociekliwością tzn. umiejętnością wyszukiwania interesujących problemów badawczych – nowych możliwości rozwoju nauki; miejsc niewiedzy, wątpliwości w istniejących teoriach, dziedzinach;
  5. Rozległą wiedzą o przedmiocie prowadzonych badań tzn. znajomością literatury, dotychczasowych dokonań badawczych i ustaleń teoretycznych;
  6. Ścisłym językiem tzn. opisy postępowania naukowego umożliwiają powszechne zrozumienie i porównanie z istniejącymi teoriami na dany temat, a stosowane w nich pojęcia są jednoznacznie zdefiniowane;
  7. Wewnętrzną niesprzecznością zbioru twierdzeń przedmiotu badania tzn. twierdzenia się nie wykluczają i są uporządkowane w logicznie powiązany system.

 

przypisy

  1. J. Apanowicz, Metodologia ogólna, Wydawnictwo Diecezji Pelplińskiej „BERNARDINUM”, Gdynia 2002, s. 21–23.
  2. J. J. Shaughnessy, E. B. Zechmeister, J. S. Zechmeister, Metody Badawcze w Psychologii, Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne, Gdańsk 2002, s. 24–25.
  3. J. Apanowicz, Metodologia ogólna, Wydawnictwo Diecezji Pelplińskiej „BERNARDINUM”, Gdynia 2002, s. 61.
  4. J. Apanowicz, Metodologia ogólna, Wydawnictwo Diecezji Pelplińskiej „BERNARDINUM”, Gdynia 2002, s. 62.
  5. J. Apanowicz, Metodologia ogólna, Wydawnictwo Diecezji Pelplińskiej „BERNARDINUM”, Gdynia 2002, s. 63.
  6. P. Francuz, R. Mackiewicz, Liczby nie wiedzą, skąd pochodzą: Przewodnik po metodologii i statystyce nie tylko dla psychologów, Katolicki Uniwersytet Lubelski, Lublin 2007, s. 59.
  7. J. Apanowicz, Metodologia ogólna, Wydawnictwo Diecezji Pelplińskiej „BERNARDINUM” Gdynia 2002, s. 69.
  8. J. Apanowicz, Metodologia ogólna, Wydawnictwo Diecezji Pelplińskiej „BERNARDINUM” Gdynia 2002, s. 77–80
  9. J. Pieter, Ogólna metodologia pracy naukowej, Wrocław- Warszawa 1967, s. 67.
  10. T. Pilch, T. Bauman: Zasady badań pedagogicznych. Strategie ilościowe i jakościowe, Warszawa 2001, s. 43.
  11. P. Francuz, R. Mackiewicz, Liczby nie wiedzą, skąd pochodzą: Przewodnik po metodologii i statystyce nie tylko dla psychologów, Katolicki Uniwersytet Lubelski, Lublin 2007, s. 21–25.
  12. J. J. Shaughnessy, E. B. Zechmeister, J. S. Zechmeister, Metody Badawcze w Psychologii, Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne, 2002, s. 32–34.
  13. P. Francuz, R. Mackiewicz, Liczby nie wiedzą, skąd pochodzą: Przewodnik po metodologii i statystyce nie tylko dla psychologów, Katolicki Uniwersytet Lubelski, Lublin 2007, s. 89–94.
Reklamy

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj / Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj / Zmień )

Zdjęcie na Facebooku

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj / Zmień )

Zdjęcie na Google+

Komentujesz korzystając z konta Google+. Wyloguj / Zmień )

Connecting to %s